Exploitatie

Moeilijkheden…

Hierna volgde de periode waarin de nieuwe spoorlijn haar bestaansrecht moest gaan bewijzen. Reeds in het eerste jaar van haar bestaan kampte de SMWF met moeilijkheden. Paard en wagen of schuit bleven in gebruik, en een lange voettocht was voor de minder gefortuneerden nog steeds heel gewoon. De zaken gingen beslist niet goed en het bestuur moest de aandeelhouders verzoeken om de kosten van het eerste exploitatiejaar te dekken. Vrachtvervoer was er ook nog nauwelijks; het was de plaatselijke kruidenier en wat kleine handelaren die voor wat inkomsten zorgden.

De dienstregeling was op zijn zachts gezegd tamelijk chaotisch: vrachtvervoer werd steeds met passagiersvervoer gemengd (dit onbegrijpelijk gemengde vervoer veranderde ook niet onder HIJSM en het nog weer latere NS regime) waardoor de reistijd door laad en los oponthoud absurd lang kon duren. De reistijd vanaf Schagen naar Hoorn moest normaal ongeveer 70 minuten duren, maar de gemiddelde reis om in Hoorn te komen duurde vaker 2 uur en dit werd niet zelden drie uur vanwege laad en loswerk. Er werd van deze lijn wel spottend gezegd dat wie als jongeling instapte er aan het einde oud uit kwam.

foto-3154
Vanaf de Koningspade uit de richting Hoogwoud werd een 90 graden boog in noord-oostelijke richting bereden om dan aan te komen bij halte Opmeer (officieel halte Opmeer – Spanbroek genaamd). We kijken in de richting van de weg Aken (later: Koninginneweg). Op de foto een uitzonderlijke HIJSM tramloc 231, hier in de SMWF – MET exploitatietijd te gast op deze lijn. Hier verder naar links kruist de tram de Breestraat en ging het spoor evenwijdig aan de Opmeerderweg (thans Lindegracht) over weiland (waar thans de weg Paardenmarkt ligt) om afbuigend, na de Opmeerderweg te zijn overgestoken, nog meer in een boog af te buigen naar de weg Achterwijzend (een sintelpad: in de volksmond ook wel het zwarte pad genoemd – dit weggetje lag waar nu de N421 / AC de Graafweg ligt) waar de trambaan naast lag en waar de tram evenwijdig aan verder reed in de richting van halte Wadway: zie de hierna volgende kaarten.
Schermafdruk 2018-11-09 12.39.32
Plattegrond uit 1935 van Opmeer met daaronder Spanbroek : links zichtbaar op deze kaart de eerder genoemde 90 graden boog vanwaar de Stoomtram uit de richting Hoogwoud kwam die daar achterlangs melkfabriek Aurora naar de halte Opmeer toe reed. Het spoor was begin 1930 verwijderd maar duidelijk is hier nog te zien hoe deze liep. Het Stationsgebouwtje (een uit baksteen opgetrokken plat gebouwtje die – gebouwd in 1922 – de vervanger werd van het houten gebouwtje welke hierboven op de foto staat) staat ook op deze tekening: het is het gebouwtje wat links op het terrein van het stations emplacement staat. Het langere gebouwtje rechts daarvan is het oude houten stationnetje welke uitgebreid werd en diende als goederen en kolenopslag.
1922 tramstation opmeer
Het in 1922 gebouwde tweede stoomtramstationnetje van Opmeer, hier afgebeeld na sluiting van de spoorlijn in verlaten toestand.
Station Opmeer 2e wo
Een foto gemaakt door een geallieerd vliegtuig met daarop een stukje Breestraat, Koninginneweg, Lindegracht, de gracht (helaas gedempt), Waterkant en Wuiver. Duidelijk te zien is het platte stenen stationsgebouwtje van Opmeer – en in het verlengde daarvan – het even verderop gelegen voormalige houten haltegebouw welke opslaagloods werd. Hier is nog vaag te zien waar het spoor heeft gelegen
Opmeer Breestraat Spoorwegovergang
Een stukje Breestraat. De kinderen staan precies langs het spoor opgesteld. De tram kwam hier rechts vrij plotseling tussen de huizen uit en stak deze straat over op weg naar halte Wadway. Dit was een gevaarlijke onbewaakte overweg waar dan ook ongelukken zijn gebeurt. We kijken in de richting van de wegen Lindegracht en Waterkant alwaar de smalle gracht de grens  vormde tussen beide straten en tussen Opmeer en Spanbroek.

 

img_20161018_0003
Wederom  de Breestraat (op de foto foutief Middenweg genoemd – die begint iets verderop) met hier duidelijk zichtbaar het spoor welke deze weg kruist. We kijken in noordelijke richting, naar Hoogwoud.

Andere oorzaken waren; een traag rijdende stoomtram (gemiddeld 15 km per uur: de snelheid van een fietser…men dacht echt dat het vee zou schrikken van een te snel rijdende tram..) en een verkeerd veel te bochtig aangelegd tracé. Tot overmaat van ramp kon de SMWF ook niet profiteren van het stuks en passagiersvervoer van Wognum naar Hoorn welke al lang in handen was van de HIJSM. In Wognum moest de SMWF tram steeds worden afgekoppeld en een HIJSM stoomtrein worden aangekoppeld om de reis naar Hoorn voort te kunnen zetten. HIJSM stond niet toe dat SMWF tram van haar spoor gebruik maakte. Vanaf Schagen ging bijna niemand via Wognum naar Medemblik want fietsend of met paard en wagen scheelde dat geld, 15 km onnodig omrijden, en veel tijd.

De SMWF nagenoeg failliet.

Al na iets meer dan 4 zeer magere jaren van opbrengst is het zover; reeds in 1904 voelt het bestuur van de SMWF zich gedwongen om ‘een goedkopere vorm van exploitatie te bewerkstelligen’. Weer wordt contact opgenomen met de HIJSM. De HIJSM is dit keer wel, onder bepaalde voorwaarden, bereid de exploitatie over te nemen. Statuten worden gewijzigd en de zetel van de SMWF word in 1905 van Hoorn naar het HIJSM hoofdkantoor in Amsterdam verplaatst.

backer & rueb
Een ‘Backertje, gemaakt door machinefabriek Backer & Rueb in Breda. Dit was het eerste type stoomtram die reed op de tramlijn Schagen – Wognum. 
Hoogwoud Baviaan HSM (later 6700 serie)
Een HSM Dierenserie locomotief. Deze locomotiefjes namen vanaf 1914 wat werk van de SMWF Backertjes over. Het depot voor deze locomotiefjes stond in Hoorn, en die voor de Backertjes in Schagen. Dit type locomotief heeft tot op de laatste dag op de lijn Schagen – Wognum gereden.

De HIJSM en NS.

Maar onder SMWF / HIJSM bestuur blijft de lijn kwakkelen en daarom worden in 1907 weer onderhandelingen met de HIJSM geopend om ditmaal de gehele lijn over te laten nemen. Gezien de geringe opbrengst van de lijn is de HIJSM hiertoe alleen bereid indien het SMWF aandelenkapitaal formeel aan haar zou worden overgedragen. Onder dwang van de Provincie stemmen de aandeelhouders in en op 25-11-1908 vind de overdracht plaats voor de som van fl. 123.000,- omgezet in de vorm van een renteloos voorschot aan de HIJSM, terug te betalen bij eventuele verkoop van de lijn. De rijsnelheid van de tram werd verhoogd naar 35 km per uur. Daarmee werd de benaming van de lijn eind 1908 al veranderd van tramlijn in Lokaalspoorlijn. Per 01-02-1909 is eigendom en exploitatie van de lijn officiëel in handen van HIJSM.

Hierna breken er iets betere tijden aan, mede door het wegvallen van de rentelasten en het feit dat grotere klanten gebruik gaan maken van de lijn zoals de veiling in Winkel, de Gasfabriek in Nieuwe Niedorp, de melkfabrieken Aurora in Opmeer en in Lutjewinkel en de zaden Coöperatie te Hoogwoud. In het topjaar 1910 worden 140.000 (!) reizigers vervoerd. In 1911 word er voor het eerst een beetje winst geboekt; fl. 333,25. Maar in alle overige jaren daarna was het saldo weer negatief. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog (1914 – 1918) zorgt voor forse prijsstijgingen en het schaars worden van steenkool en andere goederen, en daarnaast word de opkomst van de auto en vrachtauto een geduchte concurrent voor de lijn. Ondertussen werd de naam HIJSM veranderd in HSM.

In 1920, onder bewind van de nieuw opgerichte NS (de NV Nederlandse Spoorwegen) waarin de HSM en de SS (de Staats Spoorwegen) zijn opgegaan, is het negatief vanwege noodzakelijk groot onderhoud aan het spoor zelfs zeer groot: fl. 126.473. In dat jaar werden namelijk (voor de tweede maal in het bestaan van de lijn) extra bielzen toegevoegd die dichter naar elkaar toe moesten worden geplaatst zodat aan de vernieuwde wettelijke regels voor lokaalspoorlijnen werd voldaan. Hierdoor kon eventueel zwaarder materieel over de spoorweg gaan.

7742 - 1
Een NS 7700 serie Locomotief die in de laatste jaren op deze lijn dienst deed.
5h17
De Breestraat overgestoken en evenwijdig lopend aan de Opmeerderweg (later is dit gedeelte van deze weg Lindegracht genoemd) komt hier links de tram met een krappe boog uit Opmeer en gaat richting Wognum. Na het oversteken van de Opmeerderweg buigt de tramlijn af naar de Achterwijzend, welk pad de tramlijn evenwijdig volgt naar de komende halte Wadway. Na opheffing van de tramlijn heeft men op de Achterwijzend en de trambaan de N421 / AC de Graafweg aangelegd.
opmeerderweg wilhelmina
De Opmeerderweg (ook wel Veekenweg in de volksmond genoemd) die hier het spoor van de stoomtram kruist: de auto is die van Koningin Wilhelmina die hier op 18 mei 1914 Opmeer binnen rijd en o.a. een bezoek bracht aan de gloednieuwe melkfabriek Aurora. Nadien is de weg Aken van naam veranderd in Koninginneweg.
5h18
Halte Wadway met perronnetje, hier links onderaan op dit kaartje te zien (excuses voor de kleine afbeelding). In het begin was dit perronnetje slechts bereikbaar via een smal pad door het weiland en kon men de sloot oversteken via een smalle voetbrug. Later is naar deze halte toe de Tramweg aangelegd en werd er rechts naast het perronnetje een bredere stenen brug gebouwd voor het opkomende wegverkeer. Duidelijk is de tramlijn te zien die de S-boog aanvangt richting halte Sijberkarspel.
5h20
De S-boog uitkomend en vlak voor het einde van de Achterwijzend komt de tram aan bij halte Sijberkarspel. De huidige N421 / AC de Graafweg ligt thans op de voormalige trambaan en het is vanwege de halte Wadway naar deze halte toe dat deze Provinciale weg hier een S-bocht heeft. Het pad Achterwijzend ging over het spoor verder door het weiland als het Sneekerpad naar Sijbekarspel. Er was vanaf hier in deze tijd nog geen wegverbinding naar Wognum.
Halte Sijbekarspel
De blikken Abri van halte Sijbekarspel. Hierna volgde nog een zelfde halte voor Benningbroek voordat de tram in Wognum aankwam.
14801
Station Wognum – Nibbixwoud: het merkwaardige eindpunt van de SMWF lijn, zo leert de geschiedenis. Een NS 7700 locomotief vertrekt zojuist richting Hoorn. De HN – Hoorn – Medemblik lijn, welke gelukkig in 1965 is gered door de toenmalige Tramweg Stichting, is sinds 1973 eigendom van de SHM (Stichting Hoorn – Medemblik) die hier een uniek en drukbezocht levend Stoomtram Museum exploiteert. Een bezoek meer dan waard.
empl_wn
Het HN / HIJSM, HSM en nog weer later het NS station Wognum (officieel Wognum – Nibbixwoud genaamd). Het emplacement door de jaren heen met daarop aangegeven de situatie in 1898 – 1919 waarop het SMWF spoor te zien is welke van rechts uit de richting Schagen komt. Ook hier mocht de SMWF van HIJSM niet voor het station Wognum stoppen en dus moest de SMWF +/- 300 meter naar rechts zelf een perron maken, hier gelegen tussen de nummers 6.5 en 6.7.
Hoorn-station-1897 - 2
Station Hoorn, Anno 1897.

 

station-hoorn-1930
Deze foto van het station Hoorn is ongeveer rond 1950 gemaakt, wat te zien is aan de al wat modernere autobussen die bij het station staan geparkeerd. Van rechts kwamen de stoomtreinen uit Enkhuizen, de stoomtrammetjes uit Schagen – Wognum en (tegenwoordig nog steeds) de stoomtrammetjes uit Medemblik, terwijl de stoomtreinen uit Alkmaar en Amsterdam van links kwamen.

© Marcel Dam 2016 – 2021

2 reacties op ‘Exploitatie

    1. Hoi Aad. Inderdaad. Nu was daar geen stationnetje: Wadway had niet meer dan een klein smal perronnetje en of er een metalen Abri stond is onzeker. Waarschijnlijk wel, want hier boven staat een foto van de halte Sijbekarspel met een Abri welke halte aan het einde van de S bocht lag. Misschien bestaat er een foto van de halte Wadway? Soms sturen mensen die naar me op na deze website te hebben gelezen. Daar hoop ik op.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s