Het idee

Dit begint met een vooruitstrevend civiel – ingenieur, dhr. A. J. Krieger, die in 1881 met een voorstel komt voor een paardentramlijn tussen beide steden. Het uiteindelijke uitgewerkte plan voor een stoomtramlijn kwam van dhr. W. H. Arkus die in 1890 met hulp van civiel ing. J. Schotel een zeer vergevorderde poging deed om Rijk en lokale bestuurders te overtuigen. Nadat de onderneming van Arkus onder dubieuze omstandigheden failliet werd verklaard namen lokale bestuurders het initiatief over en riepen een comité in het leven en besloten aanleg en eer van de lijn zelf op zich te nemen. De heren besluiten het plan van ing. Schotel, gemaakt in opdracht van dhr. Arkus, compleet over te nemen welk tracé eindigt en aan moet sluiten bij station Wognum – Nibbixwoud (hierna: Wognum) op het al bestaande HN spoor om daarover verder naar eindbestemming Hoorn te gaan. Dit comité bestond uit dhr. Jan Breebaart Klaaszoon, burgemeester te Winkel en tevens lid van de Eerste Kamer te Den Haag (niet te verwarren met destijds burgemeester Breebaart uit Hoogwoud), Mr. Baron W.K. van Dedum, burgemeester van Hoorn (die al snel werd opgevolgd door burgemeester August Zimmerman), en Mr. Cornelis P. Donker, Dijkgraaf van De Vier NoorderKoggen. Dit originele drietal heeft al een zeker belang (!) in de reeds eerder aangelegde HN (Hollands Noorderkwartier) lokaalspoorlijn Hoorn – Medemblik welk tracé gereed was in 1887 en waarvan de exploitatie word uitgevoerd door de HIJSM (de Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij). Kort daarna komen nog in het comité dhr. Hector J.K. van den Steen, burgemeester van Spanbroek en Opmeer en dhr. D. van der Stok, burgemeester van Nieuwe Niedorp. De NV SMWF ofwel de Stoomtram Maatschappij West Friesland word door deze heren op 16 augustus 1894 tijdens vergadering opgericht. De statuten worden bij Koninklijk besluit op 31 december 1894 goedgekeurd en op 19 januari 1895 bij de Notaris ondertekend. Daarmee is de weg vrij gemaakt om de tramlijn aan te leggen.

Jan Breebaart Klaaszoon KLZ
Burgemeester van Winkel en tevens Eerste Kamerlid Jan Breebaart Klaaszoon: een bestuurlijk zwaargewicht die, net zoals zijn medebestuursleden, helaas te weinig kennis van spoorzaken had.

Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (hierna: GS) laat nog, apart van het SMWF comité, een alternatieve route onderzoeken: vanaf Schagen is deze tot aan het eind van de weg Pade in Opmeer onveranderd maar moet daarna gaan via Spanbroek, Obdam, Spierdijk-noord, Bobeldijk naar Hoorn. Dat zou een 4 kilometer langer tracé betekenen dan vanaf Opmeer naar Wognum en werd dus te duur geacht. Daarnaast was het een vreemd voorstel omdat men langs Obdam, Spierdijk-noord en Bobeldijk al de spoorlijn Alkmaar – Hoorn uitgedacht had. Uiterst merkwaardig wordt de kortere route naar Hoorn via Spanbroek, Zuidermeer en Bobeldijk niet éénmaal genoemd, laat staan onderzocht…temeer omdat die route reeds veel eerder verwoord werd in de Schager Courant van 6 augustus 1882. Zie Zuider Tracé: https://stoomtramlijnschagenwognum.wordpress.com/zuider-trace/.

GS laat zich uiteindelijk overtuigen door een aan het SMWF comité toegevoegd ‘adviseur,’ dhr. J.M. Vas Visser (niet geheel toevallig de directeur van de MET – het bedrijf dat de exploitatie uiteindelijk op zich zal nemen) die verwoord dat het originele plan naar Wognum het beste en goedkoopste is. De aanlegkosten naar Wognum worden door ing. Schotel, nu ingehuurd door de SMWF, ongewijzigd begroot op Fl. 650.000,- (echter, de definitieve ingediende begroting van Schotel werd Fl. 739.667,- maar ook dit was nog niet het totaal te investeren bedrag…).

SMWF Schagen Wognum
De 23,3 kilometer lange tramlijn Schagen – Wognum – naar Hoorn (of bij overstap in Wognum – naar Medemblik). Hier het historisch correcte en kronkelige SMWF tracé tot aan Wognum, ook wel spottend ‘De lijn met de duizend bochten’ genoemd. Van Schagen naar Medemblik via de Westfriese omringdijk is +/- 23 km, maar de tramreiziger die het onzalige idee had om Medemblik als eindbestemming te kiezen moest vanaf Wognum nog een stukje. De afstand Schagen – Medemblik over SMWF en HIJSM spoor was namelijk in totaal 38,3 km: dat is ‘slechts’ 15 km omrijden.

Een prachtige originele oude kaart waarop u deze en andere spoorlijnen kunt zien – en waarop u kunt inzoomen – ziet u hier: Oude kaart

Dit waren de officiële haltes langs de lijn Schagen – Wognum. Vanaf Schagen: Haringhuizen-Barsingerhorn (de Miede), Barsingerhorn, Weere, Lutjewinkel, Winkel-Marktplein, Winkel-Kruisplaats, Nieuwe Niedorp, Langereis, Aartswoud, Hoogwoud, Opmeer, Wadway, Sijberkarspel, Benningbroek en tenslotte Wognum. 

foto-11640
Het jaar is 1897: de tramlijn word aangelegd. Arbeiders zijn hier in Hoogwoud langs de Koningspade bezig met aarde werken. We kijken richting molen de Lastdrager en de Nederlands Hervormde Kerk (hierna: HN Kerk).
Schagen SMWF tramstation
Hier naast de Laan(der)weg (thans: Zuiderweg) en de spoorlijn Alkmaar – Den Helder lag ten zuid-oosten van station Schagen het emplacement van de SMWF in dit driehoekige gebied, met onder andere een uit nood geboren tramremise en houten stationsgebouw (allen gesloopt in 1935). Het SMWF spoor lag op wat nu de Zuiderweg is. Duidelijk is te zien aan de loop van de sloot dat de voormalige SMWF tram na overname door de HIJSM hier met een boog naar rechts wel langszij het hoofdstation van Schagen kon stoppen, iets wat de SMWF in haar eerste 4 jaren niet werd toegestaan. SMWF passagiers die verder per spoor wilden reizen moesten hierdoor een voetreis van enkelen minuten naar het hoofdstation voor lief nemen. Deze foto is gemaakt vanuit een geallieerd vliegtuig tijdens de tweede wereldoorlog. Naar onder deze foto liep het SMWF spoor richting halte’s Haringhuizen-Barsingerhorn (de Miede), Barsingerhorn en Weere waarvan tot op heden toe nog geen of weinig foto’s zijn. Ik zou het zeer op prijs stellen als u van deze stopplaatsen foto’s heeft die hier geplaatst mogen worden. Stuur deze dan aub naar: schagenwognum@gmail.com . Bij voorbaat hartelijk dank .

Koningsweg

Na het passeren van halte Haringhuizen-Barsingerhorn (nog geen foto’s) en de Lutjewallerweg, stak de stoomtram hier de Koningsweg over. Duidelijk is nog de reep land te zien waar de spoorbaan op heeft gelegen. We kijken in oost / zuid-oostelijke richting. Hierna volgt halte Barsingerhorn (nog geen foto’s) en daarna halte Weere.

083 De Weere 1

De Weereweg te Weere met de spoorbrug. We kijken in oostelijke richting. Hier links (en dus niet rechts – zoals het tegenwoordige monument suggereerd) was halte Weere welke een kruisspoor had met daarnaast een perron waarop een blikken Abri stond. Naar rechts gaat het spoor via een s-bocht verder langs de Westerzwet sloot richting halte Lutjewinkel.

Lutjewinkel Mientweg Tramstation 1910
De brugwachterwoning en tevens het stationnetje van Lutjewinkel. Na halte Weere steekt de stoomtram hier de brede ringsloot over (deze is later in de tijd gedempt) via de stalen ophaalbrug, daarna de smalle Mientweg om dan te stoppen bij dit geheel nieuw gebouwde brugwachterwoning / stationnetje. We kijken zuid-oostelijk in de richting van Winkel. Geheel links op deze foto doet een overbodig geworden Abri – in de volksmond ‘blikken bus’ genoemd – dienst als opslaghok. Rechts is nog juist een stukje van de melkfabriek zichtbaar.
Halte Lutjewinkel
Lutjewinkel. Het stationnetje waarnaast een HSM Dierenserie locomotief klaarstaat om de reis richting Schagen voort te zetten. Van de stationschef en brugwachter, dhr. P. Harder, is bekend dat hij slecht op tijd z’n bed uit kon komen. Het gebeurde wel eens dat de machinist van de tram uit de verte de brug nog open zag staan (in het begin en uit eeuwenlange gewoonte had het scheepvaartverkeer nog duidelijk voorrang op het spoor) zodat hij de tram moest laten stoppen. De machinist probeerde dan met stoomfluit en bel dhr. Harder wakker te maken, waarna deze in zijn lange onderbroek aan kwam snellen om de brug te laten zakken.

In het begin van de lijn hadden de dorpen Lutjewinkel, Hoogwoud en Opmeer respectievelijk bakstenen en een houten wachtlokaal. De dorpen Barsingerhorn, Winkel, en Nieuwe Niedorp hadden slechts een kleine metalen Abri (ook wel ‘blikken bus’ genoemd) maar zo rond 1900 werden daar ook iets grotere houten wachtlokaaltjes gebouwd. Daarnaast waren er nog de stopplaatsen met een klein perron waar alleen op verzoek gestopt werd, die zowat in niemandsland lagen, waarvan sommige meteen of wat later in de tijd werden voorzien van metalen Abri’s: de Miede, Weere, Pade (dichtbij het klooster van Nieuwe Niedorp), Langereis, Aartswoud, Wadway, Sijbekarspel en Benningbroek. 

Mientweg Tramstation 1915
Deze foto? Ze kan in het jaar 1898 zijn gemaakt omdat ze een fris stationnetje Lutjewinkel laat zien waar zelfs het woord Lutjewinkel nog niet op is aangebracht, of de lijn is hier nog maar kort geleden gesloten. Het achterste platte gedeelte van dit gebouwtje was de wachtruimte waar naast een vervoerskaartje ook een versnapering kon worden gekocht.
125_Mientweg__640x480
In de verte wederom station Lutjewinkel met ophaalbrug, daarnaast de hoge gebouwen van de originele melkfabriek met hoge schoorsteen, en dan de voormalige seniorenwoningen op de voorgrond. Naar rechts gaat het verder naar het Marktgebouw te Winkel.
Winkel Zwetweg Marktgebouw 1925
Halte Winkel-Marktplein. Het Marktgebouw te Winkel, waar voornamleijk het plaatselijk geteelde fruit werd geveild. De tram heeft een belangrijke rol gespeeld in het vervoer van fruit en groenten. Deze foto is genomen vanaf de Zwetweg (thans Dorpsstraat). We kijken over de sloot genaamd Westerzwet in de richting van Lutjewinkel.

Na vertrek uit Schagen moet tot en met Wognum 14 keer (!) gestopt worden, en daarnaast nog eens 23 (!) keer bij de vele overwegen omdat deze allen onbewaakt waren en, ondanks ernstige ongelukken (zeker 4 mensen zijn na aanraking met de ‘Wognum’ tram overleden) tot het einde van de lijn ook bleven. De aan te leggen spoorweg is 23,3 km lang. In Wognum aangekomen is het dan volgens het SMWF bestuur de bedoeling dat de tram nog 6 km verder moet rijden over het reeds bestaande Hoorn – Medemblik HIJSM tracé waarbij nog 3 maal (onbewaakte overwegen niet mee gerekend) wordt gestopt voordat men op station Hoorn aankomt. In Wognum kan de reiziger ook nog overstappen op de HIJSM stoomtrein naar Medemblik. De totale afstand van de route Schagen via Wognum naar eindstation Hoorn bedraagt 28,9 km.

Winkel Marktgebouw
Nogmaals het Marktgebouw te Winkel alwaar een wagon op het lager gelegen spoor – door de gebruikers toen ook wel ‘spoorput’ genoemd – wordt beladen met groente en fruit. Links is nog juist een rangerende stoomtram te zien rijdend op het talud dat naar het hogere spoorbruggetje (zie de vorige foto) toe liep; hoog zodat de schuiten met groente en fruit daar onderdoor konden varen om dan aan te meren aan de steigers welke hier rechts zichtbaar zijn op deze foto.

Dorpsstraat. Café Tramzicht 1907

De Zwetweg (thans Dorpsstraat) te Winkel. Hier de spoorwegovergang tussen (goederen)halte Winkel-Marktplein (hier rechts gelegen) en (passagiers)halte Winkel-Kruisplaats (hier links gelegen). Het Café Tramzicht van eigenaar Bijhouwer  – alwaar een treinkaartje kon worden gekocht – is later in de tijd geheel afgebrand. Een arbeider doet onderhoud aan het spoor.

Winkel Zwetweg Tramhalte wachtlokaal

De Zwetweg overgestoken in de richting van Nieuwe Niedorp is de tram hier gestopt bij het houten passagiers wachtlokaaltje te Winkel, officieel halte Winkel – Kruisplaats genoemd. We kijken in de richting van het zojuist gepasseerde Marktgebouw. De weikuip van het plaatselijke kaasfabriekje – links op deze foto – werd op een stellage geplaatst en zo gebruikt als waterreservoir zodat de stoomtram het nodige kon innemen.

© Marcel Dam 2016 – 2021

2 reacties op ‘Het idee

  1. zeer interessant ,bedankt hiervoor, ik zelf kom uit lutjewinkel en heb daar de fundering van de brug nog meegemaakt, we zaten er nog op te vissen.ik heb ook nog een foto van een afslag in lut voor de aardappelen markt. ik stuur ze wel even door.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s