Rechtszaken

Traject verandering en landonteigening

De SMWF had vooral strijd met enkele boeren te Barsingerhorn. 14 landeigenaren weigerden hun land af te staan omdat de lijn direct achter hun boerderijen gepland was waardoor zij via overwegen hun land moesten bereiken. De Rechter besloot dat dit niet kon en de plannen moesten daarom aanzienlijk worden gewijzigd waardoor de lijn honderden meters zuidelijker van Barsingerhorn moest worden verplaatst. Ook in Opmeer moest het tracé na uitspraak van een Provinciale Commissie worden verlegd.

SMWF Scholten Arkus 1885
Een herziene kaart gemaakt door ing. Schotel anno 1885 met daarop een bijzonderheid; er zijn hier 2 halteplaatsen Opmeer te zien. De onderste situatie was het oorspronkelijke plan, maar na protesten van de bewoners die hun achtertuinen aan de noordkant van de weg Aken hadden moest de SMWF na een uitspraak van de Provinciale Commissie de halte tientallen meters naar het noorden toe opschuiven, en dus is de bovenste afgebeelde lijn destijds werkelijkheid geworden (zij het dat ook de bovenste situatie tekening niet helemal overeenkomt met de werkelijkheid die u wel kan zien in het hoofdstuk: Exploitatie. Het echte emplacement was namelijk een stukje korter). Bij het gereedkomen van de lijn Schagen – Wognum in 1898 was van Aurora nog geen sprake – deze fabriek werd pas in 1913 gebouwd. Linksonder zien we wel een goederenspoor die op een draaischijf uitkomt zodat wagons langzij de brede sloot Wijzend (hier aangeduid als De Have) goederen mee konden nemen van aangemeerde schuiten. Dit stukje spoor dat uitkomt bij de Wijzend komt later nog terug in het hoofdstuk Zuider Tracé…

Sommige Boeren gaan voor het onderste uit de kan wat de vergoeding voor land betreft waardoor rechtszaken zich voortsleepten en daarmee wat tijd verloren ging, maar deze moesten het uiteindelijk doen met de uitspraak van de Rechter in het kader van de nieuwe wet op landonteigening.

smwf-spoor-winkel
Winkel in het jaar 1950, met onderaan deze foto de Dorpsstraat welke weg hier helemaal naar rechts zichtbaar kruist met de spoorbaan alwaar links daarvan de halte Winkel – Kruisplaats was en rechts daarvan het Marktgebouw. Helemaal bovenaan deze foto is de Nieuwe Niedorperweg te zien die naar links kruist met de spoorbaan (nog net zichtbaar) en die meteen na deze kruising overgaat in (‘t) Hoefje. Duidelijk is net daarvoor de boog te zien die de spoorbaan naar rechts maakt richting halte Nieuwe Niedorp.
Nieuwe Niedorp Hoefje Gasfabriek 1915
Komende vanaf halte Winkel – Kruisplaats en dan de eerste helft van de rechts – links boog afgelegd hebbende komen we aan bij de overweg Nieuwe Niedorperweg – (‘t) Hoefje, en gaat het hier naar rechts verder met de daarop volgende boog die naar links afbuigt in de richting van halte Nieuwe Niedorp.
Dorpsstraat_Tramwachtlokaaltje 1900
Het houten wachtlokaaltje te Nieuwe Niedorp waar eerder een blikken Abri stond. De tram staat op het punt de Dorpsweg (thans Dorpsstraat) over te steken in de richting van halte Langereis. We kijken in de richting van Winkel vanwaar het spoor door de weilanden een S-boog maakte naar dit wachtlokaal.
Station Nieuwe Niedorp
Nieuwe Niedorp. De Dorpsweg en rechts het houten wachtlokaal met nog juist zichtbaar de passagierswagon van de tram die hier is gestopt. 
IMG_20140215_0035
De stoomtram hier aan de ander kant van de halte Nieuwe Niedorp. De stoomtram zal van hier naar stopplaats Pade gaan (nabij het Klooster: geen officiële halte maar waar op verzoek werd gestopt) en dan naar halte Langereis rijden.
Brug Langereis
De Langereis met de stalen spoorbrug over de ringsloot. Hier links aan de Nieuwe Niedorp zijde was een stopplaats die in de volksmond halte ‘de locomotief’ werd genoemd alwaar ook een ‘blikken bus’ Abri op het talud heeft gestaan. De landhoofden waar de stalen brug op ruste zijn in 2020 gerestaureerd. Eenmaal over deze brug maakte de stoomtram een vrij scherpe boog naar links, ging dan een klein stukje rechtdoor en maakte daarna een evenzo scherpe boog naar rechts richting halte Aartswoud.
Langereis brug 1885
Wederom de tekening uit 1885 laat de Langereis en ringsloot zien met de Abri gesitueerd op het talud vlak voor de spoorbrug aan de Nieuwe Niedorp zijde.

Financiële tegenvallers

De exploitatie van de HN lijn Hoorn – Medemblik was reeds in 1887 aan de HIJSM overgedragen en het (toen nog) ‘Wognum’ Comité rekende er sterk op dat de HIJSM ook de lijn Schagen – Wognum na oplevering zou willen exploiteren, wat een riskante gedachte was omdat HIJSM al eerder de heer Arkus hetzelfde had geweigerd. En toch, op het feit leunende dat de heren aandelen in de HN lijn hadden werd besloten dat de lijn in Wognum moest aansluiten op het HN spoor. 

Mienakker Koningspade
Een paar honderd meter verder komen we aan bij halte Aartswoud met Abri die nogal merkwaardig krap gelegen was tussen de wegen Mienakker en Koningspade alwaar de stoomtram deze 2 wegen kort achter elkaar overstak. Een gevaarlijke en nogal onoverzichtelijke halteplaats waar dan ook een dode te betreuren viel.  Op 9 Septmember 1919 kwam een opzichter van de Waard en Groetpolder onder de stoomtram en overleed ter plaatse. Al was de radius van deze spoor boog iets ruimer gemaakt dan had men de Koningspade kunnen verleggen en zo mee kunnen laten lopen aan de west / binnenboog zijde van de spoorlijn. Slechts 1 spoorwegovergang op de Mienakker had zodoende volstaan. 
koningspade-halteplaats-aartswoud
Komende vanaf halte Langereis (zie bovenstaande tekeningen) kruist het spoor (hier rechts buiten beeld) de weg Westermienakker (thans Mienakker) en zijn we naast de smalle Koningspade aangekomen bij halte Aartswoud – zoals nog net te lezen valt op de ‘blikken bus’ Abri. We kijken zuidelijk richting Hoogwoud waarvan de NH Kerktoren al tussen de bomen door te zien is. Even voorbij het schuinstaande bord (waar simpelweg het woord Halt op te lezen viel) steekt het spoor de Koningspade schuin over om zo op de randen van de weilanden  evenwijdig aan deze smalle weg verder te gaan naar Hoogwoud.
koningspade met tekst
De Koningspade: zeer waarschijnlijk is dit ter hoogte van Koningspade 28 met links de sloot genaamt Nulp. We kijken hier in noordelijke richting. Duidelijk is hier te zien hoe smal de Koningspade was en dat deze bestond uit zand, grind, schelpen, en in het midden een beklinkerd paardenpad. Rechts op deze foto is de spoorweg duidelijk te zien.
Boerderij Bakker en Gert Ursem
Hoogwoud. Een locomotief uit de HIJSM Dierenserie komt juist uit de richting van de halte Aartswoud en rolt hier, evenwijdig rijdend aan de Koningspade, station Hoogwoud binnen. De foto is genomen richting het noordwesten. De vage boerderij geheel rechts op deze foto werd o.a. bewoond door familie van ondergetekende (van moeders kant) die daar vanaf 1908 tot en met 1923 hebben gewoond.

Het Comité was van mening dat vanwege het aandelenbezit in de HN lijn ze wel enige invloed had op HIJSM en dus de exploitatie ook op deze nieuwe lijn zou willen doen. Dat bleek een grote misvatting. OP 19 Mei 1893 werd het voorstel door het HIJSM bestuur afgewezen. De afwijzing betekende concreet dat gebouwen, al het rollend materiaal en personeel nu zelf door de SMWF moest worden verwezelijkt, en dat een andere partij moest worden gevonden voor de exploitatie. Dat werd de in Den Haag gevestigde MET (Maatschappij tot Exploitatie van Tramwegen). Aangeschaft werden: 3 stoomtrammetjes, (zogenaamde ‘Backertjes’), 6 personenrijtuigen, 2 postwagens, 1 goederenwagon, 8 zgn hekkenwagens om vee te kunnen vervoeren naar de markten, en 1 waterwagen.

1885 plan stoomtram
Dezelfde kaart uit 1885; halte Hoogwoud – hier oorspronkelijk aangegeven met een Abri maar waar uiteindelijk werd besloten om een klein gedeelte van de woning van dhr. Wilms te verbouwen zodat passagiers een kaartje inpandig aan het loket konden kopen. Het gearseerde gedeelte voor het ‘tramhuisje’ is waar de sloot moest worden gedempt om de spoorbaan en halte mogelijk te maken, en ook voor korenmolen de Lastdrager moest een gedeelte worden gedempt. Over de sloot genaamd Diering is een dam ingetekend om de spoorbaan overgang te bieden. Opmerkelijk is nog dat op deze plattegrond slechts 1 spoor te zien is terwijl Hoogwoud daarnaast nog 2 sporen had: 1 kruisspoor zodat een tram uit tegengestelde richting kon passeren, en 1 laad en los spoor voor goederen.  De plattegrond hieronder laat zien hoe het werkelijk was geworden; dit was de situatie anno 1918. Aan het einde van het perron was nog een zogenaamde hoge veelader (niet afgebeeld) geplaatst. 

Halte Hoogwoud correct

1915 Spoorbaan Hoogwoud Stoomtram, station, molen en Willemshoeve
Het stationnetje annex woonhuis van Hoogwoud langs de smalle Koningspade – iets schuin tegenover de Willemshoeve. De foto is genomen richting het zuiden. Een HSM dierenserie locomotief staat klaar om te vertrekken richting Opmeer. Het stationnetje, destijds ook wel ‘tramhuisje’ genoemd in de volksmond, staat daar nu nog. Helemaal links op deze foto is de hoge veelader zichtbaar die op het einde van het perron stond. Ook de hier afgebeelde Willemshoeve, korenmolen de Lastdrager en (daarnaast in de achtergrond) het ‘Molenaarshuis’ van voorheen molenaar Bos staan hier tegenwoordig nog steeds.

Deze nieuwe omstandigheden dwongen de SMWF om in Schagen een min of meer driehoekig stuk grond aan te kopen voor een nieuw te bouwen station en een tramremise alwaar de trammetjes en het andere rijdend materieel konden worden ondergebracht en onderhouden. Er moest in Schagen ook een grote kolenopslagplaats worden gebouwd, en daarnaast personeel worden geworven. De SMWF mocht namelijk van de HIJSM geen gebruik maken van de HIJSM stations Schagen en Wognum. Ook verbood de HIJSM de gebruikmaking van het stuk spoor van Wognum naar Hoorn. In Wognum moest SMWF hierdoor ook nog een aparte halte maken die enkele honderden meters vanaf het HIJSM station lag. In Wognum moest dan steeds alle vracht en passagier vervoer in Wognum worden overgedragen aan de HIJSM als dat verder naar Hoorn wilde gaan.  Dat betekende dat iedere keer het SMWF trammetje moest worden afgekoppeld van de eigen wagonnen waarna een HIJSM stoomtrein werd aangekoppeld die de reis naar Hoorn voortzette. Van meet af aan werd er dus al flink geblunderd door het SMWF bestuur. Een extra lening van fl. 160.333,- was nog nodig. Daarmee steeg het totaal te investeren bedrag naar fl. 900.000,- (rekening houdend met het meer waard worden van land, ontroerend goed, materieel, etc, zou dit bedrag nu in het jaar 2019 omgerekend ongeveer € 27.000.000,- (27 Miljoen Euro) zijn – exclusief 30 jaren exploitatie kosten van deze spoorlijn). Dan, op 31 juli 1897, word met de aanleg van de lijn Schagen – Wognum (- Hoorn) begonnen.

© Marcel Dam 2016 – 2021

4 reacties op ‘Rechtszaken

  1. Ik vind dit weer schitterend zoals jullie al dat fotomateriaal en de archieven weer bij elkaar weten te vinden. mijn zus heeft gewoond in het station Wieringerwaard en de historische vereniging aldaar heeft ook aardig wat materiaal van het traject Den-helder / Schagen.

  2. Dag beste,

    wat is dit een leuke pagina, heerlijk om de oude foto`s te zien en het verhaal te lezen. Ik heb zelf gewoond in de Molenstraat te Hoogwoud vlak achter de Lastdrager, de molenaar Wim Bos was onze overbuurman. Uiteraard is alles ver van voor mijn tijd maar toch kan ik mij de zgn. Paad en omgeving nog heel goed herinneren. De omgeving Lastdrager was dan ook onze speelruimte als kind:-) Ik praat over mijn periode in Hoogwoud- 1960 tot 1978, dank voor jullie werk.

    Hartelijke groet,

    Paul de Ridder

    1. Beste Paul. Dank voor je leuke reactie op mijn site Stoomtram Schagen – Wognum. Aangenaam: mijn naam is Marcel Dam en ik ben geboren in 1961 op Kerkstraat 11 te Hoogwoud. Jou terrein was dus ook mijn speelterrein; Speelweide, Lastdrager en omgeving. Ik ging uit huis in 1986 en woon nu al weer jaren in Opmeer. Je moet de familie Groot waarschijnlijk ook gekent hebben? Die woonden met aangenomen kinderen meteen schuin achter de molen (eerste vrijstaande huis) aan de Molenstraat. Groet, Marcel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s